Zbiór opowiadań chorwackiego autora zawiera w sobie pięć historii rozgrywających się w trakcie I wojny światowej. Pokazują one to historyczne wydarzenie z perspektywy osób nie mających jakiegokolwiek wpływu na świat wielkich intryg, świat polityki. Są to historie ludzi stąpających po ziemi, targanaych zwykłymi uczuciami, strachem, miłością, czasem zwykłym egoizmem.

Autor, nawiązując tytułem do twórczości Wilfreda Owena, podkreśla ironię wojny i ukazuje jej pozbawione patosu oblicze, widziane oczami bezradnych, miotanych przez wiatr historii ludzi.

Patronat medialny:

Od piątku 25 listopada do poniedziałku 28 listopada, zapraszamy do naszej małej księgarni, gdzie wszystkie słowa zawarte w książka sprzedajmy 30% taniej. Tradycyjnie wysyłka nic nei kosztuje.

Autor, nawiązując tytułem do twórczości Wilfreda Owena, podkreśla ironię wojny i ukazuje jej pozbawione patosu oblicze, widziane oczami bezradnych, miotanych przez wiatr historii ludzi.
O autorze

Neven Lukačević (ur. w 1969 r.), chorwacki prozaik, poeta i wykładowca. Urodził się w Rijece i tam ukończył Wydział Filologiczny. Publikował opowiadania w czasopismach literackich. Pracował na kilku uniwersytetach w Europie i Azji jako lektor oraz wykładowca języka chorwackiego. Jest laureatem nagród Poetski iskri, Gostivar (2015 r.) oraz Data Pesnopoj, Bitola (2015 r.).

W sprzedaży od grudnia 2016 r.

Patronat medialny:

Ilustracje towarzyszące opowiadaniu pochodzą z krótkometrażowego filmu w reżyserii Zharko Ivanova, o którym pisaliśmy TUTAJ.

PODRÓŻ CIENIA

Tę bajkę opowiada się miłośnikom
filmu animowanego

Na motywach opowiadania Dymitra
Solewa pod tym samym tytułem

Scena 1:

Krume, sześćdziesięcioletni, wyglądający tak samo jak w opisie Solewa, ale kilka lat młodszy: znoszona kolejarska marynarka… z zawieszonym na plecach woreczkiem, niczym szytym na miarę jukiem, rzadko plecionym i wypchanym ziemią, chodzi po jakiejś skopijskiej ulicy sprzed trzęsienia ziemi. Z supła woreczka, jak z doniczki, wygląda sadzonka o kruchej łodyżce. Obok Krume pojawia się cień biegającego dziecka – jest szybszy od niego, wpatruje się w przechodniów i dwupiętrowy autobus jadący ulicą. Podczas gdy Krume idzie, a dziecko-cień wyprzedza go i wraca, na sadzonce wyrasta liść, jeden, może dwa.

Krocząc ścieżką, głębokimi bruzdami w czarnej ziemi, Krume dociera na cmentarz. Ponad cmentarzem widnieje Wodno. Cień dziecka z zainteresowaniem przygląda się grobom, chrześcijańskim, żydowskim, zatrzymuje się chwilami, potem biegnie dalej. Ptaki ćwierkają. Krume podchodzi do jednego z grobów, widać na nim ślady wyrytych literek, ale nie liczb. Z woreczka wyciąga sadzonkę, piersiówkę i łopatkę. Kopie, wsadza roślinę i podlewa wodą z piersiówki. W sadzeniu pomaga mu cień dziecka, choć Krume nie jest świadomy jego obecności. Obok pobliskiego grobu klęczy staruszka w czerni. Słychać jej lament. Krume nie reaguje, ale dziecko-cień odwraca się ku niej i nasłuchuje.

Scena 2:

Krume, starszy niż w poprzedniej scenie, w tej samej znoszonej odzieży idzie jakąś skopijską ulicą (może tą samą co wcześniej) tuż po trzęsieniu ziemi. Domy są popękane albo na wpół zniszczone, walą się albo ich nie ma, a na ich miejscach powstają nowe budynki. Krume niesie ten sam woreczek, który wygląda jednak na trochę większy. Może przez drzewko, które teraz podrosło i ma gałązki, liście i kilka kwiatów. Dziecko-cień znowu jest tutaj, w tym samym wieku co poprzednio, bawi się, wdrapuje na drzewo, ale Krume nie czuje jego ciężaru. Idzie jednak trochę inaczej, wolniej i sztywniej, mechanicznie.

Przychodzi na cmentarz, wyglądający inaczej niż wcześniej. Jest więcej grobów, niektóre świeże, ustawione w rzędzie. W tle widać kontury wyrastającej fabryki, na groby opada biały pył z nowej cementowni. Z pobliskiego lotniska dochodzi hałas startujących samolotów. Nad cmentarzem jeden wzbija się ku niebu.

Krume podchodzi do jednego z ułożonych rzędem grobów, z trudem oddycha i siada na płycie. Napis: „Mitrusz” jest dobrze widoczny, ale daty nadal zamazane. Dziecko-cień siada obok Krume, podpiera głowę na kolanach i patrzy na niego z zainteresowaniem. Z bliska widać, że twarz starca zryta jest zmarszczkami jak kora drzewa. Krume podnosi się z trudem, idzie wyjąć drzewko z woreczka. Wytęża się, nie jest mu łatwo, z trudem je wyciąga. Dziecko-cień próbuje mu pomóc. W końcu, z grymasem bólu, Krume udaje się wyrwać drzewko, tak jakby wyrywał je z siebie. Z dużym wysiłkiem, ciężko dysząc, sadzi je i podlewa wodą z piersiówki.

W dali słychać lament. Tam, pomiędzy rzędami grobów, majaczy sylwetka staruszki w czarnej chuście. Dziecko-cień łapie Krume, on go nie widzi, patrzy w stronę staruszki.

Scena 3:

Krume, już bardzo stary i zgarbiony pod ciężarem lat, idzie skopijską ulicą, tym razem całkowicie zmienioną. Budynki z reklamami poupychanymi w każdym możliwym miejscu, ozdobione wystawami, z ciągłym hałasem ruchu samochodowego. Krume z trudem się porusza, jakby nie podnosił nóg, tylko posuwał je do przodu, jak gdyby był przylepiony do chodnika. Dziecko-cień nadal w tym samym wieku, jest jeszcze bardziej ruchliwe: gapi się na wystawy, wchodzi do sklepów i z nich wychodzi, wspina się na plecy posągu byka, udając, że jeździ na nim.

Bardzo, bardzo powoli Krume po raz trzeci przychodzi na cmentarz. Teraz widać, że jego ciało jest nie tylko przygarbione, ale i zniekształcone. Hałas samochodów nie ustaje, a kiedy się tak wlecze alejkami cmentarza, który teraz wygląda jak prawdzie miasto zmarłych: z szerokimi, a dalej węższymi dróżkami i alejkami, po których dziecko-cień biega, kopiąc kamyczki, w tle rozpościera się widok na przeludnione, zanieczyszczone smogiem miasto żywych. Okazuje się, że ludzkie ciało Krume przemieniło się w drzewo. Nie ma już woreczka, drzewo po prostu rośnie w ciele Krume, gałęzie wystrzeliwują przez znoszoną marynarkę jak z donicy. Krume i dziecko-cień dochodzą do grobu.

Na nagrobnym krzyżu widnieje napis: „Mitrusz” i daty 1951-1960.

Dziecko popycha Krume, aby zrobił krok i stanął nad grobem. Rozpoczyna się ostateczna transformacja: Krume zamienia się w liściaste drzewo ze zwisającymi gałęziami. Dziecko-cień chwyta piersiówkę i podlewa drzewo. W oddali słychać lamentującą staruszkę, ale jej nie widać.

Na tom składają się historie o miłości, pożądaniu, lecz także o kolorycie codzienności bohaterów, których krytyka nazwała najciekawszymi postaciami literatury serbskiej ostatnich lat.

Jelena Lengold otwartym tekstem pisze o seksie, bolączkach duszy i ciała. Niejednokrotnie przekracza tabu, lecz dzięki sprawności językowej, umiejętności balansowania na granicy grozy i literatury obyczajowej oraz wyjątkowemu rozumieniu ludzkiej psychiki jej teksty urzekają autentycznością.

Jarmarczny kuglarz to przekonujące studium stosunków międzyludzkich, w którym odnajdzie
się niejeden czytelnik i – chyba częściej – niejedna czytelniczka.

Jelena Lengold (ur. w 1959 r.), serbska poetka, prozaiczka i dziennikarka. W 2011 roku za książkę Jarmarczny kuglarz otrzymała Europejską Nagrodę Literacką. W swojej twórczości odnosi się do miłości i erotyzmu, ciała i ducha, zdziera z nich romantyczną zasłonę, obnażając ich prawdziwe, pełne ironii oblicze.

Tytuł oryginału: Vašarski Mađioničar
Przekład: Miłosz Waligórski – laureat Nagrody im. Włodka za projekt wydania antologii poezji serbskiej.

„Jarmarczny kuglarz zaprasza do świata, w którym bohaterowie wciąż mają życia za mało, a siebie za dużo. Do przestrzeni przeżywania miłości w kategoriach udręki i tęsknoty oraz do miejsca w naszych duszach, w którym rodzi się poczucie nieprzystawalności do świata.” (Krytycznym okiem)

Patronat medialny:

Jako przedstawiciel wymierającego zawodu, odsłania przed nim sekrety skrywane w wodach Wardaru, których jako ostatni flisak nie będzie mógł już przekazać nikomu.

Świat Jowana nieustannie balansuje na granicy życia i śmierci, nie brakuje w nim magicznych stworzeń, upiorów, ludowych wierzeń, przesądów i zwyczajów. Piękno macedońskiej przyrody, kontrastuje z życiem napotykanych po drodze, cierpiących pod tureckim jarzmem, Macedończyków. Powieść nasycona barwnym językiem, pełnym tureckich naleciałości, pozwala w pełni poczuć czasy wielkiego panowania Turków na Bałkanach. Historia Jowana jest również ostatnim świadectwem wymarłego już gatunku ludzi.

Vladimir Plavevski (ur. w 1948 r.) nagradzany macedoński pisarz i scenarzysta. W swoich dziełach nawiązuje do wydarzeń historycznych, wplątując w nie fabułę swoich książek. W jego powieściach wyraźnie obecny jest macedoński folklor i ludowe wierzenia.

Prlja przedstawia absurdalność otaczającego nas świata i piękno rzeczy małych, które w pędzie współczesnego życia pozostają niezauważone. „Jak trzymać parasol bez ręki” jest swoistym hołdem życia. Bawiąc się słowem i formą tekstu, autor nie pozostawia nas obojętnymi wobec podejmowanych tematów. Jak sam pisze, w tej małej książeczce, każdy znajdzie dla siebie coś, a ktoś inny nic. Krótka forma tekstu jest tylko iluzją, mającą oszukać czytelnika, w rzeczywistości jest ona drugorzędna, ponieważ niesie w sobie skondensowaną treść bogatą w najgłębsze znaczenia.

Opowiadania które wybraliśmy do zbioru „Jak trzymać parasol bez ręki” pochodzą z trzech wydanych w Macedonii publikacji: „Dla każdego coś, dla kogoś nic”(2003), „Opowieści zwykłe dla ludzi niezwykłych” (2012), „Trzymać parasol bez ręki” (2013).

Jeśli powiecie, że jego historie są postmodernistyczne, lub że wychodzą spod wielkiego szynela Daniila Kharmsa – nie popełnicie błędu. Jeśli minimalizm, zwięzłość, prostota, baśniowość i subtelny humor nazwiecie kanwą jego poetyki – również nie popełnicie błędu. Ciekawy jest fakt, że u Prlji – jak zawsze w dobrej literaturze– znaczenia nie wyczerpują się tak po prostu. Jak mówi David Albahari: „Tego, o czym wie opowiadanie, nigdy się nie dowiemy”.

Nikola Gelevski

ROZDZIAŁ 34

W końcu pobili Hrapeszka. Nie był to ani Millefiori, ani Fritz. Przynajmniej tak się zaklinali, kiedy już się to wydarzyło. Za winnych zostali uznani jacyś nieznani sprawcy z francuskiego regionu, mogli to też być Niemcy lub Włosi. Jako motyw pobicia uznano odmienność Hrapeszka.

Hrapeszko był tak zmęczony codziennymi obowiązkami, że kiedy doszło do tego nieprzyjemnego zajścia, nie zdążył nawet mrugnąć, nie mówiąc o chwyceniu za swoje nożyce.

Podczas bicia zastanawiał się, za jakie grzechy go to spotyka:

Gdyby był piątek… Nie był.

Gdyby był przystojniejszy… Nie był.

A gdyby był spokojny… Oczywiście był.

Dlaczego więc dostaje takie baty? Przez moment pomyślał, że to sama Mandalina, nie znosząc go, mogła coś podobnego zaplanować. Jednak w całym tym zajściu wydarzyło się coś pięknego, co od razu oddaliło od niej wszelkie podejrzenia.

W wyniku pobicia był tak opuchnięty, że nie widział na oczy. Całkowicie. Otto bardzo się tym przejął, ale tylko dlatego, że wiązało się to z przerwą w dmuchaniu i spadkiem dziennej produkcji aptecznych, piwnych i wszelkich innych butelek – czyli również z obniżeniem dziennego przychodu.

W domu każdy miał swoje obowiązki, więc Otto nie mógł zmusić swojej grubej żony Gertrudy, żeby opiekowała się Hrapeszkiem – zresztą ostatni raz dotykała męskiego ciała, gdy wspólnie z Ottonem robili Mandalinę. Dlatego gruba Gertruda nie wchodziła w rachubę. Wszystkie domowe służące miały również swoje obowiązki. Dlatego właśnie poprosił córkę, by zadbała o oczy Hrapeszka, bo i tak, zdaniem Ottona, całymi dniami próżnowała.

I tu tkwiło piękno. Przyszła do łóżka, w którym leżał z dwoma olbrzymimi siniakami zamiast oczu, i zaczęła je obmywać.

Nie jest prawdą, że Hrapeszko w ciągu tych wszystkich lat nawet nie pomyślał o żadnej kobiecie. Myślał z pewnością. Swój głód zaspokajał dziwkami z drugiej strony gór. Rzadko, dlatego że oszczędzał. Gdy jednak tylko poczuł dłonie Mandaliny na swoich policzkach, coś znów się w nim obudziło. Hrapeszko nie doznał jeszcze tyle czułości i dobroci. Jakby płatki śniegu spadały na jego oczy.

Zaczął marzyć o dalekich krainach, o miejscach, w których nigdy nie był, a gdzie chciał pojechać, myślał o dziewczętach z jego rodzinnych stron, o ich sukienkach i kłującej trawie, która zawsze czepiała się jego spodni, kiedy biegał po łąkach.

Mandalina zaczęła go opatrywać plastrami zimnego ogórka. Były jak miód na rany. Zimne jak mróz i gładkie jak szkło. Przydarzyła się im też rozmowa, która na zawsze zmieniła myślenie Hrapeszka o Mandalinie. On rozpoczął.

– Mandalino, chciałbym pani coś pokazać.

Nie mógł tego zobaczyć, ale przeczuwał, że jest zaskoczona i uniosła ze zdziwieniem brwi albo się odwróciła.

– Zanim to pani pokażę, proszę o zachowanie dyskrecji.

– Dlaczego pan sądzi, że nic nie wydam?

– Tego nie wiem, tylko tak pomyślałem. W każdym razie, jeśli pani nie chce, to nie musi.

Nic nie odpowiedziała. Wstał z łóżka i powiedział:

– Proszę, niech się pani na chwilę odwróci.

– Panie Hrapeszku! Będzie się pan rozbierał?

– Niech się pani nie martwi, nic z tych rzeczy się nie stanie, ale chciałbym coś pani pokazać, będzie to ściśle związane z pomocą, której od pani potrzebuję.

„Szkoda” – pomyślała Mandalina, a potem dodała, że w takim razie w porządku i zaraz się odwróci.

Jednak się nie odwróciła. Wtedy zobaczyła, że Hrapeszko powoli, macając spodnie, najpierw prześlizgnął dłońmi po skórzanym pasku, a potem wsadził rękę do kieszeni. Drżącymi dłońmi wyciągnął z niej szmatkę.

Ręce mu się trzęsły. Te same ręce, którymi tak mocno chwycił Mandalinę, nieco niżej, niż dopuszczają chrześcijańskie reguły zachowania. Teraz drżały, trzęsły się.

Z tymi ciemnymi, spuchniętymi siniakami wokół oczu wyglądał jak małe dziecko. Naprawdę zrobiło się jej go żal.Zaczął uważnie rozkładać przesiąkniętą od potu chusteczkę, tę samą, którą zwykł wiązać sobie na czole, gdy topił i chłodził szkło.

Wyciągnął z niej dwa okrągłe szkiełka czerwonego koloru, złączone z drucikiem, i założył sobie na oczy.

Współczucie Mandaliny nagle zniknęło. Była tak zaskoczona, że o mało się nie zdradziła, musiała się powstrzymać, by nie wybuchnąć śmiechem.

– Teraz może się pani odwrócić.

Nie wiedziała, co zrobić, śmiać się czy płakać. Patrzyła na Hrapeszka, człowieka z ogromnym torsem i wielgachnymi rękami, całego czarnego, brudnego, może trochę śmierdzącego, jak stoi przed nią z dwoma czerwonymi szkiełkami zamiast oczu. Wyglądał jak gigantyczna mucha.

– Fräulein Mandalina?

– Tak?

– Odwróciła się pani?

– Tak.

– I?

– I co?

– Co pani na to powie?

– A co mogę powiedzieć?

– Podoba się pani?

Czy jej się podoba? Nawet o tym nie pomyślała. Wszystko, co jej się w tej chwili podobało, to jego poczucie humoru, które ją rozbawiło. Nic więcej. O jakimkolwiek podobaniu się, jak zwykło bywać pomiędzy młodymi, nie było mowy. Hrapeszko jednak ją śmieszył, z tymi czerwonymi okularami, zasłaniającymi nabrzmiałe siniaki wokół jego oczu. W końcu nie odpowiedziała, bo Hrapeszko ściągnął szkiełka i zawinął je z powrotem w trzymaną w dłoni chusteczkę. Wyciągnął za to inne, w kształcie trójkątów, i te założył.

Nie wytrzymała, zaczęła się śmiać.

– Dlaczego się pani śmieje?

– Pan wygląda jak pszczoła.

– Co w tym złego, że wyglądam jak pszczoła, Fräulein Mandalina?

– Nic. Tylko, że naprawdę wygląda pan śmiesznie. W każdym razie śmieszniej niż z tymi siniakami wokół oczu. Dobry sposób na kamuflowanie, nie ma co!

– A nie! To nie jest do kamuflowania, zrobiłem je, żeby chroniły mi oczy od mocnego ognia.

– Ciekawe. Nigdy nie pomyślałam, że… A widać coś przez nie?

– Owszem, widać… Zupełnie inny świat, dużo lepszy od naszego, zwykłego. W ogóle… chce pani sprawdzić?

Mandalina odwróciła się, tak jakby była na rynku i chciała sprawdzić, ilu ludzi w tej chwili się jej przygląda, ale nie zobaczyła nikogo. To był taki jej zwykły odruch. Naprawdę chciała spróbować. Dlaczego nie? Kto mógłby ją w ogóle zobaczyć? Hrapeszko poczuł, jak stawia drobne, lekkie kroki, zbliżając się do niego, jak delikatną jak piórko dłonią wyciąga z brudnej chusteczki czerwone okulary i je zakłada.

Nagle świat stał się czerwony. Wszystko było czerwone.Nigdy wcześniej nie pomyślała, że będzie zachwycała się czymś tak głupim.

– Chce pani zamienić? – Hrapeszko wyciągnął żółte trójkąty i podał jej, by założyła.
Świat stał się żółty. O wiele wcześniej, nim nastał najazd Chińczyków.
Stojąc tak naprzeciw siebie, ona z żółtymi oczami, a on z podsiniaczonymi, patrzyli na siebie przez chwilę. Przez szkła wydawało się jej, że Hrapeszko nie wygląda aż tak źle.

– Mam jeszcze coś – powiedział i włożył rękę do drugiej kieszeni. Wyjął stamtąd małego motylka z czarnego szkła, z żółtymi kropkami na skrzydełkach.

Mandalina szybko zdjęła okulary i zaczęła się zachwycać.

– To dla pani.

– Dla mnie? Pan to zrobił?

– Tak. Mogę pani też dać szkiełka na oczy, ale będzie pani śmiesznie wyglądała. Mnie przy piecu nikt nie zobaczy, a nawet gdyby, to są to przecież okulary do pracy.

Mandalina wpatrywała się w motylka.

– Dziękuję. Czym sobie zasłużyłam na ten prezent?

– Po pierwsze, chciałem panią przeprosić za ten incydent w czasie pani upadku, po drugie, chciałbym, żeby mnie pani broniła przed mistrzem, kiedy zobaczy moje okulary. Wie pani, w końcu korzystałem z jego materiałów – powiedział Hrapeszko.

– Aha – odrzekła – czyli to jest łapówka? Na pewno pan wie, że nasze rozchody nie pozwalają na marnotrawienie materiału, z którego robimy szkło. Nasze finanse, o włos, wychodzą na zero. To, co pan tu ukradkiem wyrabia, bez niczyjej wiedzy, bardzo szybko wyjdzie na jaw i naprawdę nie wiem, jak dalej będą się rzeczy miały. Pan pozwoli, ale muszę powiedzieć, że może tutaj dojść do utraty zaufania.

Tak mówiła Mandalina, podczas gdy serce Hrapeszka coraz bardziej kurczyło się ze strachu.

– Ale ja tylko…

Więcej nie rozmawiali. Następnego dnia, jak tylko opuchlizna oczu trochę ustąpiła, musiał wrócić do pracy. Od razu założył czerwone okulary i zabrał się za topienie szkła. Oczywiście Millefiori i Fritz dostali po jednej parze, czym chciał pokazać swoje zaangażowanie w innowację produkcji na wypadek, gdyby w końcu został przejrzany.

autor, Ermis Lafazanovski. 

„To opowieść o pewnym artyście, który nie wie że nim jest. Odkrywa swój talent dopiero kiedy zostaje wyrwany z Macedonii i wywieziony gdzieś do Środkowej Europy, na trójstyk Szwajcarii, Niemiec i Francji. Ponieważ wcześniej pielęgnował winorośle, nie wiedział, że ma talent do robienia szklanych przedmiotów, które za sprawą jego tchnienia i duszy, stają się bardzo popularne, a on sam zmienia się w wielkiego artystę.

Ścieżka życia prowadzi go z Bałkanów do Środkowej i Zachodniej Europy, z powrotem na Bałkany, a nawet na Bliski Wschód. Dociera do Imperium Osmańskiego i dalej nawet do Syrii, gdzie został zaproszony, ze względu na pogłoski o jego fantastycznych, artystycznych predyspozycjach. W pewnym momencie tworzy najwspanialszy na świecie szklany przedmiot, mogący unosić się w powietrzu.

Sądzę że jest to opowieść pełna zaskoczeń i tajemnic. Mogę nawet powiedzieć, że to pewna alegoria współczesnego sposobu traktowania artysty na Bałkanach w porównaniu z artystą europejskim, tzn. artystą z Europy Zachodniej.

Przesłanie mojej powieści jest takie, my na Bałkanach mamy coś do powiedzenia w dziedzinie sztuki, szczególnie w dziedzinie artystycznych koncepcji i  możemy na równi konkurować z zachodnią cywilizacją, Zachodnią Europą.

Przypuszczam, że wkrótce przyjdzie taki czas, kiedy Europa odkryje, że nie tylko na Bałkanach, ale i we wschodnio-południowej Europie, istnieją talenty, nie tylko w dziedzinie literatury, ale również  w świecie sztuki, malarstwie, muzyce i prezentuje to pewien artystyczny potencjał, który dąży do tego by zawrzeć się w definicji sztuki europejskiej…”

Cóż że piątek trzynastego. Książka od dziś dostępna w przyjaznych księgarniach oraz w naszej księgarni internetowej. Czytajcie!